Opera, Cosi fan tutte adıyla 1790 yılında Mozart tarafından bestelenmişti. Türkiye’de geçen yıllarda Bütün Kadınlar Böyle Yapar adıyla İstanbul, Ankara, İzmir, Mersin gibi şehirlerde sahnelenmişti.

İlk gösterimini 26 Ocak 1790’da bestecinin ölümünden bir yıl önce Viyana’da yapan Cosi fan tutte, toplam altı gösterim yaptıktan sonra 19. ve 20.yüzyılda  müstehcen içerikli bulunmuş, sahnelenmesi sakıncalı görünmüştür. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra her şey değişmiş, dünyanın önemli opera evlerinin programlarına girmiştir. Değişen dünyada diğer Mozart operaları gibi müzikle metnin tüm inceliklerini yansıttığı anlaşılmıştır.

Cosi fan tutte süslü bir salonda bir masa etrafında; saçları peruklu, gömleklerinin üstü dantel volanlı, yelekli, dar pantolonlu, uzun ceketli erkeklerin aryalarıyla başlar. Genç erkekler sevdikleri kadınların kendilerine olan sadakatinden söz ederler. Güzellikleriyle aynı ölçüde nişanlılarına karşı bağlıdırlar. Masanın ortasında oturan, kırlaşmış uzun saçlarını arkadan toplayıp peruk gibi görünmesi için pudralamış olan adam, sadakatin ölçülmesi gerektiğini söyler. Librettoyu yazdığı sırada Lorenzo Da Ponte 40 yaşındaydı, kadınların sadakatine inanmayan yaşlı Don Alfonzo gibi düşünüyor olmalıydı.

Covid fan tutte operasında ise uvertürün sonuna doğru, üzerinde koca bir dezenfektan şişesi, havlu, diş fırçasıyla sahneye taşınan üç seyyar lavabonun arkasına mavi tonlarında gömlekleri, çizgili iç çamaşırlarıyla üç erkek geçer. Uvertürün son notalarında ellerini dezenfektanla arındırırlar.  Arkada dev boyutlu cep telefonunda Mozart’ın meşhur resmi görünür. Üç erkek dişlerini fırçalarken ortada duran cep telefonuna göz atar, arkadaki cep telefonunda kendi sosyal medya hesabı görünmektedir, okuduklarına göre Çin’den tuhaf haberler geldiğini Mozart’ın müziğiyle söyler. Bir yerlerde bir yarasanın varlığından, durumun kötülüğünden bahsetse de iki genç operacı ona inanmaz. Finlandiya’ya virüsün gelmeyeceğinden emindirler. Helsinki Ulusal Operası’nda sahnelenecek Wagner’in Valküreler operasına hazırlanan usta Wagner sanatçıları kendilerini Fince yazılmış farklı sözlerle Mozart’ın Cosi fan tutte müziğinin içinde bulmuşlardır.  Libretto, Da Ponte’nin cinsiyetçi dilinden kurtulmuştur. Tam 230 yıl sonra kadın yazar ve gazeteci Minna Lindgren’in elinde Mozart ve Covid19’un da küçük roller kaptığı güncel komik hikayeye dönüşmüştür. 

Aslında bir Da Ponte üçlemesi olarak Figaro’nun Düğünü, Don Giovanni ve Cosi fan tutte operalarının, Avrupa’nın aydınlanması sırasında değişen insan kişiliğinin bayağı hallerini su üstüne çıkaran komik operalar olduğunun altını çizelim. Figaro’nun Düğünü ile Don  Giovanni‘nin ana karakterlerin ikisi şehvet düşkünü, ahlak yoksunu erkeklerdir. Cosi fan tutte de, kadınların sadakatleri sınanır. Üçlemeyi biçimlendiren baştan çıkarma temasıyla ortaya atılan eski dünya düzeninin yıkılmakta olduğu, yeni bir düzenin kurulmakta olduğunun habercisi olabilir. Cosi fan tutte, Milattan önce doğan Romalı şair Ovidius’un Dönüşümler‘i, 14. yüzyıl yazarı  Boccaccio’nun Decameron‘u ile William Shakespeare’in Cymbeline‘indeki nişanlı değiş tokuşundan etkilenmiş, 18. yüzyıl hikayesidir. İki yakışıklı subay Ferrando ve Guglielmo, iki kız kardeş Fiordiligi ve Dorabella’yla nişanlıdırlar. Ferrando ve Guglielmo, yakın dostları Don Alfonso’yla bir yemek sırasında kadınların sadakatini tartışırlarken; Don Alfonso, hiçbir kadının sonuna kadar sadık olmadığını söyler. İki delikanlı ise nişanlılarının sadakatinden emin olduklarını iddia ederler. Alfonso subaylarla nişanlılarının sadakatini sorgulamak adına bahse girer. İki subay savaşmak üzere kentten ayrılacak, sonrasında kılık değiştirerek nişanlılarının karşısına çıkacak, sadık olup olmadıklarını anlayacaklardır.   

Cosi fan tutte  “Kadınlar böyledir” şeklinde Türkçeye çevrilebilir. Hatta “Kadın Kadındır”olarak da. Tutte’nin sonundaki e harfi dişi çoğulunu göstermektedir. Kadın Böyle Yapar olarak da çevrilebilir. Operanın ismi cosi fan tutti olsa idi en sondaki “i” harfi sayesinde “herkes böyle yapar” şeklinde algılanacaktı, Türkiye’deki opera gösterimlerinde en açık anlatım tercih edilmiş; Bütün Kadınlar Böyle Yapar.

Mozart’ın uvertürü Covid fan tutte’yle tam uyumludur.  Yaşanan salgının yarattığı kargaşa müzikal girişin içindedir. Ölümünden kısa bir süre önce Guardian’da yayımlanan denemesinde, Mozart’ın tüm operalarının içinde en karmaşık ve en umulmaz biçimde karanlık operasının Cosi fan tutte olduğunu yazmıştı Edward Said. Said’in sözünü ettiği beklenmeyen karanlık ve karmaşanın kendisi Covid’in yayıldığı dünyaydı ve karanlık hala devam etmekte. Orkestra şeflerinden biri, Così lezzetli ve bağımlılık yaratan ballı müzik lokmalarının bir piramidini oluşturur, diyor. Bu başyapıtla her karşılaşmada, taze ve derinleşen detay biraz daha parlaklaşıp, Mozart’ın ışıltılı gülümsemesinin altında yeniden kalbimize ve zihnimize işlediğini işaret ediyor.

 Libretto yazarı Minna Lindgren, covidi anlatmak için Così fan tutte’yi seçmelerinin nedeni olarak uygulama kolaylığından söz etmişti. Küçük bir orkestrayla ve korosuz olarak icra edilebilir olması, sosyal mesafe kurallarına uyabileceği anlamına gelmişti. Üç saatten fazla süren iki perdelik operayı bir buçuk saate düşürerek yoğunlaşma sağlanabilirdi.

Hikaye, 2020 baharında yaşananlara topluca bir bakışı sergilerken tehlikeli bir hastalık ya da ölümden ziyade insanların korkularına odaklanmakta. Metinde kadın –erkek  hepimize tanıdık gelen yılın kelimeleri, sosyal mesafe,  yeni normal, test, izleme, izole etme gibi kelimeler de eksik değil.

Yaratıcı, yenilikçi ve yaramaz Mozart’ın hem neşeli hem hüzünlü müziği Corona baharında başımıza gelenlere muzip gözlerle gülümseyerek bakmamızı sağlıyor. Bir canavarı komedi yoluyla alt etmenin başka bir adı Covid fan tutte neden olmasın. 

Nükhet Eren