MEMET FUAT (Memet Fuat Bengü)

Eleştirmen, Yazar. Yayıncı, Eğitimci

“Memet Fuat; Ece Ayhan’ın söyleyişiyle ‘Maestro’. Evet, Memet Fuat gerçekten edebiyatımıza yıllardır yön verenlerin başında geliyor. Eleştirmenliği, denemeciliği, dergiciliği, yayıncılığı ve yayımladığı yıllıklar ile edebiyatımızın lokomotifi olmuş büyük bir ustadır.”

 Memet Fuat 16 Şubat 1926 yılında Mehmet Ali Paşa’nın Erenköy’deki köşkünde doğdu.  Dedesi ona Fransa’da sürgüne gönderilen kardeşi Fuat Paşa’nın adını verdi. Tam adı Mehmet Fuat Engin Bengü’dür. Memet Fuat’ın babası; yazar, çevirmen ve film yönetmeni Vedat Örfi Bengü, annesi Piraye Hanım’dır. Vedat Örfi, dönemin paşazadeleri gibi maceraya ve güzel kadınlara düşkün olunca evliliğini yürütemedi. Annesi Piraye Hanım yurt dışına giden kocasını Ali Paşa’nın köşkünde dört yıl sabırla bekleyişin ardından, hiç haber alamayınca, Vedat örfi Bengü’den ayrılarak Erenköy’deki köşkü terk etti. Piraye Vedat Örfi ’den 1932 yılında boşandı.

Piraye Memet Fuat’ı yanına alarak Kadıköy’de küçük bir daireye taşındı. Nazım Hikmet ile Moda, Fenerbahçe gezintileri yapmaları onları birbirlerine daha çok yakınlaştırdı. Nazım Bahariye’deki apartmana sık sık uğrar olmuştu.    Mehmet onun gelişini pencerelerden izliyor, gelir gelmez boynuna atılıyordu.    

Nazım’ın Bursa’da tutuklanması evlenmelerini geciktirmişti. Topu topu altı yıl birlikte yaşayan Nazım ile Piraye 31 Ocak 1935 yılında gizlice evlenmişti.   Nazım, İpek Film Stüdyosu’nda çalışmaya başlayınca aile Cihangir’e taşınır. Memet   önce Beyoğlu’nda 13. Okul, ertesi yıl Fındıklı’da çok iyi öğretmenlerle donanmış İsmet İnönü Okulu’nda ilköğrenimi tamamladı, Piraye çocuklarının yabancı dil öğrenmesini istediği için, dedesinin desteği ile ortaokula Robert Kolej’de başladı.  Fakat bu günlerde gelişen olaylar ailenin yaşamında çok büyük değişikliklere neden oldu.

17 Ocak 1938 Nazım Hikmet tutuklanıp önce Ankara’ya götürülür. Harp Okulu Komutanlığı Askeri Mahkemesi’nde önce on beş yıl,daha sonra Donanma Komutanlığı’nda yargılanarak yirmi yıl daha ceza aldı. Nazımın cezası Yargıtay tarafından onaylanınca Memet tekrar dedesinin yanına Erenköy’e köşke gönderildi. Ortaokulu Fenerbahçe stadının yanında   Kadıköy 1. Orta’sında okudu.   Öğretmeni Şair Halide Nusret Zorlutuna’dan Türkçe dersi aldı. Matematik dersinde de başarılı idi. Ortaokulda futbola ilgisi başladı. Ortaokulu bitirince Robert Kolej’e yollandı. Ancak hazırlık bir de okul taksitlerinin sorun olması ve aldığı ders notlarının yüksek olmaması onu Erenköy’deki Haydarpaşa Lisesi’ne yönlendirdi.

Memet annesinin isteği ile cezaevinde yatan Nazım’la mektuplaşmaya başladı; Zola, Balzac, Dostoyevski, Gorki gibi yazarları okuyarak tanıması iyi, kötü bir şeyler yazmasına neden oldu. Şiirlerini öykülerini Nazım Hikmet’e gönderiyordu.  Nazım onun daha çok öykülerini beğeniyor, öykü çalışmaları üzerinde durmasını öneriyordu.

Memet Fuat, 1953 yılında, Yeditepe dergisinde yayımlanan bir söyleşide “Yaşamınız?” sorusunu şöyle yanıtlamış: “1926 yılında İstanbul’da doğdum. 1946 yılında Haydarpaşa Lisesi’ni, 1951 yılında İngiliz Filoloji ’sini bitirdim. Yaşamımda anlatılmaya değer bir şey yok. Çok az gezdim. Bursa’yı, Çankırı’yı, Ankara’yı bilirim. Başka hiçbir yere gitmedim. Çocukluğum Erenköy’de geçti, şimdi Çamlıca’da oturuyorum.”

Bu satırlar arasına gizlenmiş olan ayrıntı Memet Fuat’ın yaşamını incelediğimizde karşımıza çıkar. Nazım Hikmet’in 1938 yılında İstanbul’da gözetim altına alınmasıyla başlayan dört hapishanenin üçüdür: Ankara, Çankırı, Bursa.   Memet Fuat (Bengü), üvey babası Nazım Hikmet’i annesi Piraye Hanım’la birlikte ziyaretinde görmüş olmalıdır bu şehirleri. Nâzım Hikmet’i bir edebi okul sayarsak Memet Fuat bu okulun ilk mezunlarından biridir.

1945 yılının sonunda lise bitirme sınavlarına çok az kalmış iken, maçlarda üşüterek çok ağır hastalanan Memet’e verem hastalığı tanısı kondu, ardından tedavisine başlandı.

Haydarpaşa Lisesi’nin Fen bölümünü iyi derece ile bitirdiğinden çok sevdiği mimarlık fakültesine girebildiği halde, doktor izin vermediği için devam mecburiyeti olmayan Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü seçmek zorunda kaldı.

İlk öyküsünü lisede yazar. Önceleri sadece öykü yazan yazarımız daha sonra şiire, oyunla, eleştiriyle de ilgilenmeye başlar. İlk yazdığı öyküler Aşk ve Sümüklüböcek adlı kitapta yayınlanır.  Dergilerde yayınlanan şiirlerinden çok öyküleri beğenilir. Üniversitede okurken birbirine bağlı öykülerden oluşan Yaşadığımız (1951) yılında Varlık Yayınları tarafından yayınlanma aşamasında ücret konusunda anlaşamazlar. Kitabı kendisi bastırır.

1951 yılında üniversiteyi bitirmek üzere iken dedesi öldü.  İki amcası ve babası köşkü ve eşyaları satınca annelerinin yanına taşındılar. Üniversiteyi bitirince yardımcı öğretmenlik yaptı. O günlerde Hüsamettin Bozok ile tanıştı. Onun yüreklendirmesi ile Yeditepe Dergisi’nde denemeler yazdı. Yeditepe Yayınları’na John Steinbeck, Erkine Cadwell, Jack London’dan öyküler, Walt Whitman’dan şiirler, Varlık Yayınları’na Edgar Allan Poe’den, Katherine Mensfiel’den öyküler çevirdi.

Yeditepe Dergisi’nde tekrar çalışmaya başladığı sırada otuz yaşına gelmişti, askerliği erteleyecek zamanı yoktu. Çürük raporu askere alınmasına engel olmasa da askerlikte yaşanan sağlık sorunları nedeniyle raporun derecesini yükselterek askerlikten terhis ettiler. Askerlik dönüşü edebiyat fakültesi’nden arkadaşı İzgen Bengü ile evlendi, 1961 yılında tek çocukları olan Arda dünyaya geldi.

Para kazanmak umuduyla C.H. Goren ’in “The Fundamentals of Control Bridge” adlı kitabını, Briç-Yeni Sayı Metodu adıyla dilimize çevirdi. Umduğunu bulmadı.  İstanbul matbuasında çalışan eniştesi Metin Yasavul ile kitabı yayınlayınca büyük ilgi gördü. Ardından da De yayınevi Metin Yasavul ve Piraye Altınoğlu tarafından kuruldu.

Mehmet Fuat bu küçük yayınevinde 1963-1972 arası Memet Fuat’ın seçtikleri-Türk Edebiyatı Yıllıkları yayınlandı. Çok az sermayesi olan yayınevinde 1964-1975 arası Yeni Dergi 128 sayı yayınladı. Metin Yasavul baskı işleri dışında her işi yazarımıza bırakmıştı. Gittikçe ilgi gören kitaplar yayınlanıyordu.  

Hüseyin Bozok’un   yüreklendirmesi, önerileri, yazdığı yazılara telif ödemesi eleştirme yazılarına geçmesine neden oldu.  1959 yılında dergilerde çıkan eleştiri yazılarına “Ataç Eleştiri Armağanı” verildi, Seçici Kurul arasında Sebahattin Eyüboğlu, Macit Gökberg, Dağlarca gibi isimler vardı.

1961 yılında ise “Düşünceye Saygı” kitabıyla Türk Dil Kurumu Deneme ve Eleştiri Ödülü’nü kazandı.

De Yayınevi’nde John Cruskshank’ın “Albert Camus ve Başkaldırma Edebiyatı”, Kafka’nın “Şato”, James Joyce’un “Sanatçının Bir Genç Adam olarak Portresi” gibi önemli kitaplardan sonra  Nazım Hikmet’in dünyada ilk basımı yapılan “Saat 21-22 Şiirleri”, “Piraye’me Rubailer”, “Dört Hapishaneden”, “Ferhad ile Şirin”, “Sebahat”, “Memleketimden İnsan Manzaraları” gibi kitapların basımını gerçekleştirerek okurlara sunmuştur. 

Yayıncılık hayatının ekonomik nedenlerle sıkıntıya girmesinin ardında Memet Fuat sağlık nedenleriyle uğraşamadığı spor hayatına döner. Altunyurt Spor Kulübü’nü kurar. Altınyurt Spor Kulübü’nde; futbol, basketbol, masa tenisi, voleybol oynanıyor, eskrim yapılıyordu. Memet Fuat bununla da kalmadı, Altınyurt Spor Kulübü’nde kültürel etkinliklere de yer verdi.  Duvarlarda asılan resimler, çalınan ezgiler, tiyatro çalışmaları, okuma geceleri ile bir halkevinden farksızdı.

Daha sonra geçmiş yıllarda dergilerde yazdığı denemelerini kitaplarda toplamaya başladı.  Otuz yıl aradan sonra 1992’de “Çağdaşımız Makyavel” adlı kitabıyla “Sedat Simavi Ödülü”nü Gülten Akın’la paylaştı. 1995’te Kültür Bakanlığı “Kültür ve Sanat Büyük Ödülü”nü aldı.” 1996 yılında bunu Edebiyatçılar Derneği Onur Ödülü Altın Madalyası izledi. 1972’de Yaşasın Edebiyat dergisinin yaptığı araştırmada “Gölgede Kalan Yıllar” adlı yapıtı “Yılın Kitabı” seçildi. 2000 yılında ise Dünya Kitap Eki’nin oluşturduğu bir Yargıçlar Kurulu “Nazım Hikmet” adlı yapıtını “Yılın Kitabı” olarak değerlendirdi.

Memet Fuat, Cumhuriyet gazetesine verdiği bir röportajda Nazım Hikmet’in yazarlığına olan etkilerini açıklamış.

“-Nazım Hikmet’le yaşadığınız baba oğul ilişkisi sizin yaşamınızı nasıl etkiledi? Sizde Nazım’ı görmek isteyenler size nasıl bakmalı?

Kişiliğimin, düşüncelerimin, yazarlığımın oluşumunda Nazım’ın etkileri elbette çok büyük.  Özellikle hem insan olarak hem eleştirmen olarak, değişik görüşlere değişik beğenilere saygı göstermeyi ondan öğrendiğimi söyleyebilirim. Ama bende, Nazım’ı yalnız göremezsiniz. Yanında hep Piraye vardır.

– Karışık bir etki.

Hani Bursa Cezaevi’nin kapısında bir fotoğrafları var. İkisi yan yana ayakta duruyorlar. Beni görmek için, o fotoğrafa bakın!

 Nazım Hikmet ile Piraye’nin oğlu Memet Fuat hep yanımızda olmuş, çevirileri, dergileri, yazdığı kitaplar ve kurduğu spor kulübü ile hayatımıza dokunup geçmiştir.

19 Aralık 2001 yılında kaybettiğimiz yazarımızı saygı ile anıyoruz.

Eserleri:

Anlatı:

Aşk ve Sümüklüböcek (1946, öyküler, Tuna Baltacıoğlu ile)

Yaşadığımız (1951, yeni yazımı, Adam, 1998, roman)

Bir Ayrılışın Öyküsü (Adam, 1998, öyküler)

Sana Deliler Gibi (Adam, 2002, kısa roman)

Adlin (Adam, 2003)

Anı:

Gölgede Kalan Yıllar (Adam, 1997)

Tribünden Palavra Anılar (Adam, 1999)

Yazarlığın Eteklerinde (Literatür, 2002)

Deneme:

Düşünceye Saygı (De, 1960, genişletilmiş basım, Yapı Kredi, 1994)

Çağını Görebilmek (Adam, 1982)

Unutulmuş Yazılar (Broy, 1986; Yapı Kredi, 1997)

Çağdaşımız Makyavel (Adam, 1992)

Eleştiri Sorumluluğu (Yapı Kredi, 1994)

İki Yönlü Yozlaşma (Yapı Kredi, 1995)

Konuşan Toplum (İyi Şeyler, 1996)

Dağlarda Yüreğim (Adam, 1996)

Özgünlük Avı (Yapı Kredi, 1996)

Sömürüsüz Bir Dünya (Adam, 1998)

Çoğunluğun Gücü (Adam, 1998)

Duyumsanmayan Karanlık (Yapı Kredi, 1998)

Biçemden Biçeme (Yapı Kredi, 1999)

Yaşlı Bir Şaire Mektuplar (Adam, 1999)

Aykırılıklar (Adam, 2000)

Konularına göre derlenen denemeler:

Demokrasi Kültürü (Adam, 2000)

Din ile Felsefe (Adam, 2000)

İkinci Yeni Tartışması (Adam, 2000)

Kültür Alışverişi (Adam, 2000)

Orhan Veli (Adam, 2000)

Nâzım Hikmet Üstüne Yazılar (Adam, 2001)

Eleştiri Üstüne (Adam, 2001)

Eğitim Sorunu (Adam, 2001)

Dil Üstüne (Adam, 2001)

Toplum ile İnsan (Adam, 2002)

Yaşamöyküsü:

Nâzım Hikmet (Adam, 2000)

Çeşitli:

Tartışmalar (Adam, 2001)

Aydınlar Sözlüğü (Adam, 2001)

Konuşmalar (T.İ.B. Kültür Yayınları, 2002)

İncelemeler (Adam, 2002)

Nasrettin Hoca Fıkraları (T.İ.B. Kültür Yayınları, 2002)

Kitap Eleştirileri (Adam, 2002)

Yaşamı, sanatı, yapıtları dizisi:

Yunus Emre (De, 1976; YKY, 1999)

Şinasi (De, 1977; YKY, 1999)

Pir Sultan (De, 1977; YKY, 1999)

Karacaoğlan (De, 1977; YKY, 1999)

Ahmet Haşim (De, 1977; (YKY, 1999)

Tevfik Fikret (De, 1979; YKY, 1999)

Namık Kemal (Yapı Kredi, 1999)

Köroğlu (Yapı Kredi, 2001)

Dadaloğlu (Yapı Kredi, 2002)

Antoloji:

Memet Fuat’ın Seçtikleri-Türk Edebiyatı (yıllıklar, De, 1963’ten 1972’ye 10 cilt)

İlkokul Çocukları İçin Şiirler (De, 1968; Adam, 1999)

Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi I – II (Adam, 1985; genişletilmiş basımı Adam, 1999)

Dünya Yazınından Çeviri Şiirler (Adam, 1992)

Dünya Yazınından Seçilmiş Kısa Oyunlar I – II (Adam, 1993)

Dünya Yazınından Seçilmiş Kısa Öyküler (Adam, 1993)

Türk Yazınından Seçilmiş Çocuklar İçin Şiirler (Adam, 1993)

Türk Yazınından Seçilmiş Denemeler (Adam, 1993)

Türk Yazınından Seçilmiş Eleştiri Yazıları (Adam, 1993)

Seçme Şiirler:

Nâzım Hikmet (Adam, 1997)

Orhan Veli (Adam, 1997)

Oktay Rifat (Adam, 1997)

Cahit Külebi (Adam, 1997)

Edip Cansever (Adam, 1997)

Sabri Altınel (Adam, 1997)

Cahit Irgat (Adam, 1998)

Melih Cevdet Anday (Adam, 2000)

Can Yücel (Adam, 2000)

Tiyatro:

Tiyatro Tarihi (Varlık, 1961; MSM Yayınları, 2000)

Her Yer Tiyatrodur (Yapı Kredi, 1997)

Spor:

Voleybol (Adam, 1983, Mehmet Bengü adıyla)

Albüm:

Nâzım Hikmet – Portreler (Yapı Kredi, 2001)

İnceleme:

A’dan Z’ye Nâzım Hikmet – Portreler (Yapı Kredi, 2002)

Günce:

Ölünceye Kadar I, II (Adam, 2003)

Mektup derlemeleri:

Nâzım ile Piraye (De, 1975; Adam, 1998)

Cezaevinden Memet Fuat’a Mektuplar (De, 1968; Adam, 1998)

Piraye’ye Mektuplar (Adam, 1998)

Çeviriler:

Şiir:

Seçme Şiirler (Walt Whitman, “Çimen Yaprakları” adıyla 1954; Yön Yayıncılık, 1992)

Çimen Yaprakları (Walt Whitman, Adam Yayınları, 2003)

Roman:

Alın Yazısı (Erskine Caldwell, Varlık, 1954; Adam, 1994)

Öykü:

Kuyudaki Zenci (Erskine Caldwell, Yeditepe, 1953; Adam, 1994)

Ateş Yakmak (Jack London, Yeditepe, 1953; Adam, 1992)

Ölü Albayın Kızları (Katherine Mansfield, Varlık, 1953; Adam, 1991)

Kasımpatları (John Steinbeck, Yeditepe, 1953; Adam, 1992)

Gece Ağacı (Truman Capote, Varlık, 1954; Adam, 1989)

Denizin Değiştirdiği (Ernest Hemingway, Yeditepe, 1954; Adam, 1992)

Morgue Sokağı Cinayeti (Edgar Allan Poe, Varlık, 1954; Adam, 2000)

Yoksul İnsanlar (William Saroyan, Varlık, 1961; Adam, 1990)

Oyun:

Doğum Günü Partisi (Harold Pinter, De, 1965)

Kısa Oyun:

Don Cristobita ile Dona Rosita’nın Acıklı Güldürüsü (Federico Garcia Lorca, De, 1960)

Kulaktan Kulağa (Lady Augusta Gregory, De, 1961)

Çağrılmadan Gelen (Maurice Maeterlinck, De, 1961)

İstiridye ile İnci (William Saroyan, De, 1961)

Trenton ile Camden’e Mutlu Yolculuk (Thornton Wilder, De, 1961)

Zavallı Aubrey (George Kelly, De, 1964)

Hobi:

Briç, Yeni Sayı Metodu (Charles H. Goren, De, 1959) (Adam, 1994)

Özel Atay

KAYNAKÇA: 

  1. Türkedebiyatı.org 
  2. Cumhuriyet Kitap eki