Sylvia Plath, Sırça Fanus (The Bell Jar), Kırmızı Kedi Yayınevi, 2012, İstanbul, Çeviri: Handan Saraç (İngilizce ilk baskı:1963, Türkçe ilk baskı: 1987)

20. yüzyılın sıra dışı şairi Slyvia Plath (1932-1963) 11 Şubat günü havagazı fırınını açıp kafasını içine soktuğunda tek romanı olan ‘Sırça Fanus’ yeni basılmıştı.

Ölmek
Bir sanattır, her şey gibi.
Eşsiz bir ustalıkla yapıyorum bu işi.
Öyle ustaca ki insana korkunç geliyor.
Öyle ustaca ki gerçeklik duygusu veriyor.
Bu konuda iddialıyım sanırım. (1)

 ‘Sırça Fanus’un kahramanı Esther Greenwood 1950’lerin başında kazandığı bir yarışma ile kendisi gibi bir grup genç kızla birlikte birkaç aylığına Boston’dan New York’a gelir. Yayınevinde stajyerlik, partiler, defileler, ünlüler ile tanışmalar, son moda kıyafetler, hediyeler, iyi bir evlilik olanağı sunabilecek genç erkekler, kısacası genç kızları etkilemesi beklenen tüm olanaklar Esther’in iç konuşmalarını durduramamaktadır.

“Doreen gittikten sonra yapmam gereken şeyleri neden yapamadığımı düşündüm. Yorgun ve üzgün hissettim kendimi. Sonra neden yapmamam gereken şeyleri de Doreen gibi yapamadığımı düşündüm ve kendimi daha da yorgun ve üzgün hissettim.”

Akademik olarak hep başarılı olmuş ve bir roman yazma hayali kuran Esther Greenwood, okuldan sonra hayatıyla ne yapacağını bilememektedir. O yıllarda genç kızlar için öngörülen annelik ya da stenograflık gibi seçeneklerde bir anlam bulamayan Esther derin bir depresyona düşer ve annesinin önerisiyle önce bir psikiyatristle görüşür sonra da elektro şok tedavisi gördüğü bir kliniğe yatar. Depresyonu içinde hapsolduğu sırça bir fanustur Esther için.

“… nerede olursam olayım -bir gemi güvertesinde, Paris’te bir sokak kafesinde ya da Bangkok’ta- hep aynı sırça fanusun içinde kendi ekşimiş havamda bunalıyor olacaktım.”

‘Sırça Fanus’ yarı otobiyografik bir roman. Plath isimleri ve yerleri değiştirmekle birlikte depresyon, elektro şok ve akıl sağlığı kliniği deneyimlerine romanda detaylı bir şekilde yer vermiş, intihardan da sıklıkla söz etmiş. 1932’de Boston’da doğan, sekizinci doğum gününden on gün sonra babasını kaybeden Slyvia Plath yaşamı boyunca derin bir depresyonla boğuşmuş, on sekiz yaşındaki ilk intihar girişiminin sonucunda akıl hastanesine yatırılmış. Hastaneden çıktıktan sonra öğrenimine devam eden Plath, Cambridge Üniversitesi’ndeki çalışmaları sırasında tanıştığı İngiliz şair Ted Hughes ile 1956 yılında evlenmiş. Oldukça çalkantılı bir ilişki yaşayan çift İngiltere’ye taşınmış ve iki çocukları olmuş. Plath-Hughes ilişkisi hakkında okuduklarım, Hughes’dan dayak yemesi sonucu Plath’ın düşük yapması, Hughes’un aşık olup ilişki yaşadığı (ayrılıklarına ve belki dolaylı olarak intiharına da sebep olan) Assia Wevill’in Plath’ın intiharından altı yıl sonra aynı şekilde hayatına son vermesi, Hughes’un çocuklarının okumasını istemediği için ölümünden sonra Plath’ın son günlüklerini yakması gibi oldukça çarpıcı olaylar içeriyor. Amerika’nın ilk feminist romanı olarak da nitelendirilen ‘Sırça Fanus’un yazarını feministler; “otoriter bir baba, aldatan bir koca ve dehasını körelten anneliğin gereklerinin deliliğe sürüklediği bir kadın” olarak tanımlamışlar. (2)

Ölümünden on dokuz yıl sonra 1982’de şiir dalında Pulitzer ödülünü kazanan Plath’ın yaşarken basılan diğer eseri ise şiirlerini topladığı ‘The Colossus’. Yaşamının son günlerinde yoğun bir yaratıcılık atağı ile yazdığı şiirleri ise ölümünden iki yıl sonra 1965’te ‘Ariel’ adıyla basılmış.

Ölüm çok güzel olmalı,
yumuşak, kahverengi toprakta yatmak,
birinin başının üzerinde çimlerin dalgalanması, ve sessizliği dinlemek.
Dünün olmaması ve yarının olmaması.
Zamanı unutmak, hayatı affetmek, barışta olmak…

 ‘Sırça Fanus’un anlatıcısı Esther’i Sylvia Plath’tan ayrı düşünmek mümkün olmadığı gibi kitabı, yazarının hayatından ayrı değerlendirmek de mümkün olmadı benim için. Yazarını tanımadan bu romanı okusam herhalde şöyle derdim; “Olanları anlatmış, tüm açıklığı, tüm çıplaklığıyla, tam yaşa(n)dığı gibi”.

Kırmızı Başlıklı Corona

 

(1)     Plath’ın ünlü ‘Lady Lazarus’ şiirinden bir bölüm (Çeviri: Cevat Çapan). Feminist Edebiyatın Çarpıcı İsmi Sylvia Plath’ın Hayatı, Şiirleri, Eserleri, leblebitozu.com, 22.08.2016, web:13.08.2021

(2)     Sylvia Plath, poetryfoundation.org, web:08.10.2021