Teknolojinin önümüze getirdiği kolaylıklar ve belaların neler olabileceğini tartışarak dünyanın Yapay Zekâ Çağı’na girdiği günlerde yaşıyoruz. Hemen her alanı üretimi, eğitimi, sağlığı, eğlenceyi etkileyecek olan teknoloji çerçevesinde elbette, “Doğrusal insanlar üstel bir değişimle karşı karşıya kaldıklarında, çok kolay uyum sağlayamayacaktır”[1]. Diğer yandan teknoloji her şeyi sürekli değiştirirken edebiyatı ve türlerini de değiştirecektir. Edebiyat tarihi her zaman teknoloji gelişmelerden etkilenmiştir[2].
Önce 2016 yılına, “Yapay Zekâ Romancısı” adlı bir Japon yapay zeka programının, “Bir Bilgisayarın Roman Yazdığı Gün” başlıklı bir romanın ortak yazarlığını yaptığı güne, yapay zekanın roman yazmanın yaratıcı sürecine katkıda bulunma potansiyelini ortaya çıkardığı”[3] güne gidelim. Edebiyat için o günün bir tür milat olma niteliğini görelim ve oradan hızla 36 yıl geriye dönerek, teknoloji-edebiyat ilişkisinde bilim kurgunun bir alt türünün nasıl ortaya çıktığının hikâyesini sizlerle paylaşalım. Teknoloji ve edebiyat arasındaki iki yönlü ilişkiyi incelerken; teknoloji yazılanları, yazma ve yayımlama teknolojilerini etkilerken bazı yazarlar da yazdıkları ile teknolojiyi etkilemiş olabilirler mi? Bir bakalım neler olmuş 80’li yıllarda.
Bilgisayar korsanları ve ileri teknoloji ile ilgili, suç kurguları ile dolu siberpunk, Nobel ödülü verilmeyen bilimkurgunun ‘yüksek teknoloji, düşük hayat’ olarak nitelendirilen bir alt türü[4]. Bilim kurgunun diğer alt türleri arasında: Sert bilim kurgu, yumuşak bilim kurgu, uzay operası, steampunk, biopunk, askeri bilim kurgu, zaman yolculuğu, uzaylı istilası gibi SLT türler sayılabilir.
Bruce Bethke 1955 doğumlu Amerikalı bir yazar ve 1983 yılında yayımlanan kısa hikâyesi “Siberpunk” ile bu dalın yaygınlaşmasına yol açtı. Bethke, “1980 baharının başlarında bir grup genç hacker hakkında küçük bir hikaye yazdım. İlk taslaktan itibaren bu hikâyenin bir adı vardı ve bu isim siberpunktu”[5] diye anlatıyor işin başlangıcını. İçinde, “Verilerim yaklaşık üç haftadır sistemlerinde duruyordu ve kimse fark etmemişti. Rayno, bir banka bilgisayarını diğer banka bilgisayarlarının güvenliklerini kırmak için kullanmanın gerçekten komik olacağını düşündü” gibi bölümlerin olduğu bir kısa hikâyeydi bu.
1997 yılında Bruce Bethke, “Devrim bitti. Siberpunklar kazandı” demeden önce bu sözcüğü nasıl ortaya attığını şöyle anlatıyor, “Bilgisayarımı çöpe atan çocuklar; onların çocukları Kutsal Terör olacaktı, gençlerin etik boşluğunu biz yetişkinlerin teknik akıcılığıyla birleştirerek sadece tahmin edebiliyordum. Ayrıca ebeveynler ve diğer yetişkin otorite figürleri 21. yüzyılın başlarında bu sorunlarla başa çıkmak için son derece yetersiz donanıma sahip olacaklardı. Gerçekten ‘bilgisayar konuşarak’ büyüyen ilk nesil gençlerdi bu gençler… Bu yüzden bu kelimeyi yaratmaya ve tanımlamaya koyuldum”[6]. İletişim ortamına hâkim olmanın güç olduğunun ve teknolojideki patlayıcı yayılmanın toplumdaki gücün dağılımını radikal biçimde değiştireceğinin farkındadır Bethke. Şakacıdır da, “Tamam, yani zaman çizelgesi konusunda yanılmışım. Eski karımın arkasında sıraya girin ve bana nafaka davası açın” der[7].
Bir siberpunk hikâyesi veya romanı nasıl yazılır denildiğinde bakın aklımıza neler geliyor[8]:
1. Hikâye gelecekte geçsin.
2. Teknolojiyi insanlıkla bütünleştirin.
3. Siber-estetik bir dünya oluşturun.
4. Teknolojinin olumsuz etkisine odaklanın.
5. Ezilmiş dâhileri keşfedin.
6. Olay örgüsünü suçla ilişkilendirin.
Şimdi gidelim Bruce Bethke’nin doğduğu yıl olan 1955’den 4 yıl öteye. Günümüzde siberpunktın kralı olduğu hemen herkes tarafından kabul edilen Amerikalı yazar Neal Stephenson 1959 yılında doğuyor. Seattle’da yaşayan Neal Stephenson, bilim kurgu, tarihi kurgu, maksimalizm, siberpunk ve postsiberpunk olarak çeşitli kategorilere ayrılan spekülatif kurgu çalışmalarıyla tanınıyor. Stephenson matematik, kriptografi, felsefe, para birimi ve bilim tarihi gibi alanları araştırıyor. Neal Stephenson, üç ciltlik tarihi destan “Barok Döngü”nün (Quicksilver, The Confusion ve The System of the World) ve Cryptonomicon, The Diamond Age, Snow Crash ve Zodiac romanlarının yazarı[9]. Yazar, akademisyen, video oyunu tasarımcısı ve teknoloji danışmanı olan Stephenson, aynı zamanda kripto para biriminin kavramsal temelini atan bir yazar.
Neal Stephenson’ın The Diamond Age (1995) adlı eserinde romanın kahramanı, bekâr bir annenin çocuğu olarak dünyaya gelen Nell adında dört yaşındaki yoksul bir kızdır. Yakın gelecekte geçen romanda başlangıçta bir kraliyet çocuğu için yaptırılan Genç Bir Hanımın Resimli Astarı (A Young Lady’s Illustrated Primer) adlı etkileşimli, yapay zekâ eğitim cihazı tesadüfen Nell’in eline düşer. Astar genç bir kızın öğrenme tarzına uyum sağlayan kişisel bir öğretmen ve akıl hocası görevi gören büyülü bir kitaba benzer ve çevresinden bilgi alıp bunu çocuğun yaşam durumuna, kişiliğine ve öğrenme stiline uygun bir şekilde sunarak herkesin eğitimini kişiselleştiren etkileşimli bir hikâye anlatma aracıdır[10]. Kişiselleştirilmiş ve son derece gelişmiş bir sohbet robotuna benzer[11]. Romanın teması, akıllı eğitim sistemleri ile kişisel eğitim ile ilgilidir[12]. Romandaki Genç Bir Hanımın Resimli Astarı’nın bir öğretmen gibi davranması, günümüzde her kullanıcıya uyum sağlayan yapay zekâ asistanları oluşturulmasına benzemektedir[13].
1992 yılında yayınladığı “Snow Crash”, 1999 yılında başlayan “The Matrix” serisinden önce gelmiş ve yazar bu kitabında, ilk kez “Metaverse”[14] kavramını tanıtmıştır. Evet, Neal Stephenson bu terimi icat etti. Yine yazarın 1994’te yazdığı “Arayüz”, NeuraLink’ten[15] 20 yılı aşkın bir süre önce gelmiştir[16].
Şunları da meraklısı için ekleyerek yazımızı bitirelim. İngiliz fantastik yazar Joe Abercrombie’nin “The Wisdom of Crowds” (Kalabalıkların Bilgeliği) adlı kitabından çok keyif almış ve John Milton’ın “Paradise Lost” (Kayıp Cennet) adlı kitabının nasıl film yapılabileceği ile de ilgileniyor Neal Stephenson[17].
KAYNAKLAR
Adams Tim, Daniel Kahneman: ‘ Clearly AI is going to win. How people are going to adjust is a fascinating problem, The Guardian, 16 May, 2021.
ARPIT, The Intersection of Technology and Literature: How AI is Changing the Writing and Reading Experience, Medium, Sep 8, 2023, https://medium.com/@arp3348/the-intersection-of-technology-and-literature-how-ai-is-changing-the-writing-and-reading-4527ab8edc95
Bethke Bruce, The Etymology of “Cyberpunk”,1997, http://www.textfiles.com/russian/cyberlib.narod.ru/lib/critica/bet_c0.html
Lima, E. (2021, March 25). Technology. Oxford Research Encyclopedia of Literature. Retrieved 6 Oct. 2024, from https://oxfordre.com/literature/view/10.1093/acrefore/9780190201098.001.0001/acrefore-9780190201098-e-1097.
Roy Georgina, How to Write a Cyberpunk Story, https://writingtipsoasis.com/how-to-write-a-cyberpunk-story/
Sophie Playle, How to Write Cyberpunk, 9 March, 2017, https://www.liminalpages.com/how-to-write-cyberpunk
The Diamond Age: Technology, Center for Science and Imagination, July 22, 2014.
Wong Matteo, Neal Stephenson’s Most Stunning Prediction, The Atlantic, Feb 6, 2024.
Zhavoronkov Alex, The Original Inventor Of “Metaverse” On Technology, Life, And Books: Interview With Neal Stephenson, Forbes, Dec 29, 2021.
[1] Adams Tim, Daniel Kahneman: ‘ Clearly AI is going to win. How people are going to adjust is a fascinating problem, The Guardian, 16 May, 2021.
[2] Lima, E. (2021, March 25). Technology. Oxford Research Encyclopedia of Literature. Retrieved 6 Oct. 2024, from https://oxfordre.com/literature/view/10.1093/acrefore/9780190201098.001.0001/acrefore-9780190201098-e-1097.
[3]ARPIT, The Intersection of Technology and Literature: How AI is Changing the Writing and Reading Experience, Medium, Sep 8, 2023, https://medium.com/@arp3348/the-intersection-of-technology-and-literature-how-ai-is-changing-the-writing-and-reading-4527ab8edc95
[4] Sophie Playle, How to Write Cyberpunk, 9 March, 2017, https://www.liminalpages.com/how-to-write-cyberpunk
[5] Bethke Bruce, The Etymology of “Cyberpunk”,1997, http://www.textfiles.com/russian/cyberlib.narod.ru/lib/critica/bet_c0.html
[6] A.g.k.
[7] A.g.k.
[8] Roy Georgina, How to Write a Cyberpunk Story, https://writingtipsoasis.com/how-to-write-a-cyberpunk-story/
[9]https://www.xprize.org/about/people/neal-stephenson
[10] The Diamond Age: Technology, Center for Science and Imagination, July 22, 2014.
[11] Wong Matteo, Neal Stephenson’s Most Stunning Prediction, The Atlantic, Feb 6, 2024.
[12] The Diamond Age: Technology, Center for Science and Imagination, July 22, 2014.
[13] Wong Matteo, Neal Stephenson’s Most Stunning Prediction, The Atlantic, Feb 6, 2024.
[14] Metaverse, sosyalleşmek, öğrenmek, oynamak ve daha fazlasını yapmak için bir dizi dijital alan, İnternet ile erişilen sanal bir dünya
[15] Beyin ile bilgisayar arasında Elon Musk tarafından beyine çip takmak için geliştirilen arayüz.